Vai trò thầy cúng trong đời sống tinh thần của đồng bào dân tộc Tây Nguyên
28/12/2016
Trong đời sống văn hóa tinh thần của các tộc người ở Tây Nguyên ngoài vai trò quan trọng của già làng, mang trọng trách là người đứng đầu, quản lý cả bản làng thì ở vùng đất Tây Nguyên với nhiều các lễ thức, lễ nghi, lễ hội truyền thống  không thể thiếu vai trò của thầy cúng, người là sứ giả mang thông điệp và kết nối hai thế giới giữa thần linh và dân làng trong đời sống văn hóa tinh thần mang nhiều ý nghĩa nhân văn sâu sắc.
 
Vì vậy, muốn trở thành thầy cúng thì phải được thử thách, tôi rèn qua nhiều biến cố, sự kiện quan trọng của buôn làng. Đồng thời, phải là người thông hiểu về địa lý, thiên văn, thuộc nhiều bài cúng, có chất giọng truyền cảm, có đạo đức tốt. Ngoài ra, người thầy cúng còn phải có tư chất khác người, huyền bí, có những lời tiên đoán, chiêm nghiệm chính xác theo thời gian, được tất cả bà con trong buôn công nhận và tín nhiệm tuyệt đối. Nếu gia đình, dòng họ nào từ đời này qua đời khác có truyền thống làm thầy cúng “cha truyền con nối” thì luôn được buôn làng tín nhiệm, tôn trọng và tham gia quyết định các việc lớn của cộng đồng buôn làng Hầu hết các thầy cúng cũng có cuộc sống bình thường như bao người khác, họ cũng lên nương, làm rẫy, sắn thú, chăm lo gia đình con cái. Tính tình họ rất ôn hòa, thân thiện sống chan hòa với tất cả mọi người, và họ cũng chính là những người tích cực với công việc chung mà không nề hà gì. Họ rất siêng năng và tìm tòi học hỏi vì thầy cúng là một nghề rất khó và đòi hỏi sự kiên trì, quyết tâm bởi để có thể thuộc nghi lễ và nhất là thuộc các bài cúng dài dằng dặc là điều không dễ dàng gì. Những bài cúng trên bổng xuống trầm, đôi khi âm tiết dồn dập, nối tiếp nhau thế mà chẳng có dấu hiệu nào để ghi lại. Người đọc buộc phải có đôi tai thẩm âm tốt và trí nhớ tuyệt vời mới có thể đọc lại chính xác từng câu từng chữ, lên giọng xuống giọng đúng lúc như thế.
Ví như trong lễ cúng tạ ơn cha mẹ của dân tộc Bahnar huyện Đăk Đoa thầy cúng tất bật trong suốt buổi lễ. Trong một làng có thể có vài thầy cúng, nhưng phải là người có đức độ, có kinh nghiệm, vốn sống mới được mời cúng trong những dịp lễ quan trọng nhất của làng. Thầy cúng bao giờ cũng phải mặc áo truyền thống giữ vị trí trang trọng nhất  Đầu tiên thầy cúng sẽ  gọi mẹ và con tới làm lễ, dùng loại lá Pơ ngăl truyền thống theo tục lệ nhúng vào bình rượu ghè sau đó hất nhẹ rượu ra xung quanh, thầy cúng làm trước sau đó tới mẹ và con lần lượt làm theo. Heo, gà sau khi chế biến xong được bày ra xung quanh bình rượu ghè để sau khi làm lễ xong thì mọi người tới thưởng thức.
Thầy cúng gọi mẹ, con tới làm lễ. Sau khi đọc tên mẹ, con chúc gia đình sức khỏe, bình an, hạnh phúc…thì lấy một miếng gan heo đã nhúng vào rượu ghè đem ra ngoài cột nhà cúng trời đất, còn một miếng cúng tổ tiên trong nhà. Phần tiếp theo của nghi lễ, người mẹ (người được tạ ơn) là người đầu tiên uống một ít rượu ghè coi như đã nhận sự đền đáp công ơn của con cái mình dâng lên, sau đó tới người con ( người tạ ơn) uống, thường là người chồng uống trước rồi tới vợ, tiếp theo tới thầy cúng rồi bà con họ hàng thân thuộc, sau cùng là hàng xóm láng giềng và khách mời cùng uống rượu chung vui. Những người tham gia lễ chỉ gồm thầy cúng, người mẹ và người con ruột nhằm đề cao sự thể hiện tính cộng đồng của đồng bào dân tộc thiểu số.
Còn trong lễ cúng cầu mưa của dân làng xã Ia Piat, huyện Phú Thiện trong những ngày đầu tháng 4 theo thông lệ hằng năm việc lựa chọn thầy cúng cũng rất quan trọng. Lễ vật dùng trong lễ cầu mưa bao gồm: Đầu heo, đuôi heo và một phần thịt vai cùng gan tim heo được đặt trang trọng trong một cái nia nhỏ lót là chuối để trước hàng rượu ghè. Khi công tác chuẩn bị đã hoàn tất, già làng đánh trống tập trung dân làng quây quần bên ghè rượu thiêng tại nhà để làm lễ khấn thần linh, thầy cúng với bộ đồng phục truyền thống bước vào khu vực hành lễ và tiến hành nghi thức lễ. Thầy cúng rót rượu và cắt một ít thịt cúng để lên chân 4 cây nêu được dựng trước hàng ghè, sau đó khấn cầu các thần linh thần núi, thần sông, thần suối về đây chứng giám, phù hộ cho dân làng được mưa thuận gió hoà, khoẻ mạnh, lúa luôn đầy kho, mang lại cuộc sống ấm no, hạnh phúc, quanh năm không phải đói khát, mang lại cho dân làng hạt mưa mùa màng bội thu… lúc này cồng chiêng và trống nổi lên dồn dập, dân làng trang nghiêm nguyện theo lời thầy cúng. Tiếp đó thầy cúng rót rượu và cắt một miếng thịt nhỏ mời Yang và mang ra góc cây nhỏ bên cổng nhà để xuống. Sau đó thầy tiếp tục rót nước đổ đầy vào các ghè rượu, cầm gạo rải lên các hàng rượu đã cúng xong, người dân thì hứng những hạt gạo đó, ai hứng được nhiều xem như mùa sau sẽ được bội thu, mùa màng xanh tốt. Thầy cúng sẽ uống rượu sau Yang, tiếp đó rượu ghè được mở nắp, mùi thơm ngòn ngọt say say lan tỏa khắp khu nhà rông.
Thầy cúng Ksor Net, người thực hiện nghi lễ cầu mưa cho biết: “Có thể có nhiều thầy nhưng người được chọn phải được tín nhiệm nhất mặc dù những người thầy cúng không hề nhận được bất kỳ thù lao, tiền bạc gì từ bà con dân làng nhưng khi được nhận nhiệm vụ quan trọng này ai cũng cảm thấy rất tự hào và hân hoan khi được góp một phần công sức vào sự phát triển của buôn làng mình”  Tới mùa lễ hội hằng năm thầy cúng rất bận rộn, hết cúng nhà này đến nhà khác mà khi đã được nhờ thì họ không bao giờ từ chối. Khi hoàn tất buổi lễ chỉ được gia chủ mời ở lại ăn uống cùng gia đình mà không nhận được thù lao gì nên cuộc sống của nhiều thầy cúng đôi khi cũng rất khó khăn phải xoay trở, mưu sinh nhiều nghề để nuôi sống gia đình ngoài công việc thiêng liêng mà họ nhận trọng trách.
Theo thời gian và sự phát triển, nhận thức và cuộc sống của người dân ở các buôn làng ngày càng được nâng cao, hình ảnh thầy cúng trong một số nghi lễ đã phai mờ. Song trong sinh hoạt cộng đồng mang nhiều ý nghĩa tích cực trong đời sống tâm linh của đồng bào các dân tộc bản địa không thể thiếu vai trò của người thầy cúng, một nét đẹp văn hóa cần được gìn giữ và phát huy cho các thế hệ sau.

Võ Thanh Thảo (Trung tâm VHĐADL)
bieutuongdulich-(2).png




Copyright © 2012 Bản quyền thuộc về Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai
Phát triển bởi Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Gia Lai.
Chịu trách nhiệm: Phan Xuân Vũ - Giám đốc Sở, Trưởng Ban biên tập
Điện thoại:  0269.3824399  -  Fax:  0269.3715058
Email: vhttdlgialai@gmail.com (nhận tin bài)
hoặc svhttdl@gialai.gov.vn (nhận công văn)
Giấy phép số: 06/GP-TTĐT Ngày 01 tháng 7 năm 2016  của Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Gia Lai.