Những người dệt vải ở Glar
28/12/2016
Nếu các nghề như: đan lát, tạc tượng, rèn, làm nhà rông, nhà sàn, nhà mồ là của cánh đàn ông thì những nghề như: làm rượu ghè, dệt vải là nghề riêng của chị em phụ nữ, mẹ truyền con, dì truyền cháu, chị truyền em từ bao đời của người Bahnar Roh xã Glar huyện Đak Đoa, Gia Lai.

Trang phục của người Bahnar xã Glar khá giản dị, phụ nữ thường mặc áo chui đầu với hai dạng tay: tay cộc hoặc tay dài. Tấm váy (hban) là tấm vải đen có ghép những dải hoa văn dọc dài ngang lưng thân cuốn, để thêm duyên thêm đẹp chị em thường cuốn thêm vài vòng đồng, dây cườm quanh bụng. Trang phục đàn ông cũng giản dị chỉ với  áo chui đầu, cổ xẻ để hở ngực, cộc tay, hoa văn nẹp nơi gấu áo, viền cổ. Chiếc khố (kpen) là tấm vải dài quấn dưới bụng, luồn qua háng để che kín hạ bộ và mông, hai đầu khố để buông rủ phía trước/ sau. Ngoài ra, người Bahnar có dệt thêm tấm choàng, chúng vừa làm chăn đắp khi ngủ vừa làm thứ khoác che lạnh mỗi khi mùa rét về. Người Bahnar bên cạnh dệt trang phục họ còn dệt một số phụ kiện như tấm địu, túi đụng đồ đeo chéo hông, mũ, dây đeo đầu, dây đeo cổ tay.
 

 
Đến xã Glar, ông chủ tịch xã dẫn ngay chúng tôi đến làng Dôr 2, ngôi làng nổi tiếng với những phụ nữ dệt giỏi, họ sống được bằng nghề dệt, họ là cô giáo dạy nghề cho các chị em trong làng mình và bao chị em làng khác trong xã Glar và nhận dạy cho người các xã huyện của vùng khác. Làng Glar đẹp, sạch, trù phú với những đường đi lối lại bê tông, rải nhựa, với những sân phơi cà phê quả đã qua vài nắng sẫm nâu lại, mùi hăng hắc nồng nồng nhựa khô, mùi rơm ải trong vườn, mùi đất đọng nước sau cơn mưa cuối mùa khô từ đêm trước. Chủ tịch xã bảo rằng “ở đất vùng này chỉ lười mới đói thôi chứ trồng gì cũng cho quả, củ tốt tươi”. Đồng bào làng Dôr 2 bao năm nay rồi nhà nào cũng no đủ, thế hệ ông bà, cháu con biết giữ văn hóa truyền thống của dân tộc mình, từ đánh cồng chiêng, tạc tượng, hát kể sử thi, hát dan ca và nhất là dệt vải.
Gọi điện dăm lần chị Mlơnh cũng về đến nhà, chị đang đi hái cà phê, mẹ chị, bà Hlốp cũng về sau đó 30 phút, quần áo lấm lem bụi, lá, đất đỏ. Mlơnh sinh năm 1983, khuôn mặt bầu bĩnh, miệng nói tay làm, ríu rít mời chúng tôi vào nhà. Nửa diện tích căn nhà là dụng cụ dệt, chỉ, sợi, các sản phẩm đã dệt xong, các mảnh, dải hoa văn đang làm dở dang, cái “xưởng dệt” nhỏ nhỏ này là nơi sinh hoạt chung của chị em cả làng mỗi khi nhàn hạ, là nơi phụ nữ làng giúp nhau không chỉ cơm đầy nồi mà còn làm vơi buồn lòng những khi chị em có chuyện khó chuyện khổ. Tôi để ý bộ dụng cụ dệt gồm cán bật bông, dụng cụ xe sợi, chỉ và những khung cửi lớn/nhỏ, có cả chiếc bàn may máy cũ trong góc nhà. Mlơnh bảo tụi em thường dệt những khi nhàn rỗi và đây là công việc tỉ mỉ, tốn nhiều thời gian, phải chăm chỉ như con ong mới làm được, rảnh lúc nào là làm, chẳng kể thời gian đâu. Tôi xem hết một lượt các sản phẩm dệt chị em làng Dôr 2 vừa hoàn thành, quả là những sản phẩm dệt thổ cẩm của người Bahnar ở Đăk Đoa rất phong phú và đẹp mắt với những: áo, váy, túi, dây đeo đầu, địu, khố, tấm đắp, mũ, dây đeo tay, ví… Khách du lịch Tây, ta thích lắm những túi, dây đeo tay, tấm choàng, mũ, ví, áo nam. Họ càng thích hơn khi chính các cô gái xinh xắn của làng sẵn sàng nhận dệt tên họ, tên người họ muốn tặng lên chiếc túi, dây đeo, hay tấm khăn với những “Kỉ niệm Gia Lai, Còn chút gì để nhớ, Pleiku kỉ niệm, Tây nguyên mùa khô…”. Được biết để thêu, dệt, gắn mấy chữ đó vào sản phẩm khó lắm, mất nhiều công, nhưng làm xong thấy khách thích là vui vui trong bụng. Tôi cũng từng nhờ người đặt hàng ở đây một dịp khi các bạn chuyên gia Nga sang giúp khai quật khảo cổ tại Gia Lai, tên họ các bạn Nga khá dài. Các chị em dệt sai, sửa tới lui mấy lần mới xong. Khi chúng tôi trao tặng món quà độc đáo chiếc túi với hàng chữ thêu tuyệt đẹp tên của các bạn cùng những hoa văn tinh tế, màu sắc rực rỡ trên các sản phẩm họ đều ồ lên, cười tươi ngạc nhiên vui thích. Những món quà là sản phẩm văn hóa truyền thống của người dân tộc thiểu số tại chỗ Gia Lai đã chiếm được nhiều tình cảm của du khách mỗi khi họ có dịp đến với vùng đất này.
Dệt một sản phẩm ngắn nhất là 3 ngày dài nhất tốn thời gian cả tháng, ví như cái khăn choàng dài 3m ngang 1m4 dệt cho đẹp cũng hết gần tháng nếu 2 người làm, còn 1 người thì 2 tháng là chắc. Vì ban ngày chị em đi làm rẫy, ruộng, làm vườn, chỉ đêm về mới ngồi vào khung cửi và dệt, ngày nghỉ chủ nhật sau đi lễ nhà thờ họ cũng dành thời gian dệt, người bé dệt những cái nhỏ như nẹp gấu váy, nẹp cổ áo, cổ tay, nẹp bụng, viền mũ. Người cứng tay nghề làm những hoa văn ngang thân váy, chân váy, làm tua rua mép váy, khố, áo… Làng Dôr 2 bây giờ người phụ nữ nào cũng biết dệt, trẻ con lớp 2 lớp 5 đã dệt giúp chị giúp mẹ được những dải vải nhỏ trang trí. Sản phẩm làm ra bán cho các nhà buôn trên Kon Tum, Đak Lak, Ninh Thuận. Khách du lịch đi theo đoàn ở các tỉnh về cũng đặt qua các công ty lữ hành. Những đơn hàng cứ đầy dần vì chất lượng sản phẩm dệt của chị em làng Dôr 2 làm đẹp, bền, giá cả phù hợp. Những chị em dệt khéo nhất làng đấy là: Ngleo, Nglanh, May, Ayi, Blưk. Bà Hlốp mẹ Mlơnh đã dạy họ từ khi họ là những cô bé, bây giờ tay ai cũng khéo, mắt ai cũng tinh, bà Hlốp già rồi, 66 mùa trăng rồi, mắt không còn tỏ, tay đã mỏi nên chỉ bày cho con cháu bằng miệng thôi, hoa văn bà chỉ làm, kết hợp màu sắc vẫn là đẹp nhất. Ngày xưa phải nhuộm sợi bằng rễ, lá cây, than củi, vỏ sò, sợi dệt bằng bông trồng trong vườn. Bây giờ có phẩm màu công nghiệp, có chỉ đỡ nhiều công sức, dệt nhanh hơn, váy khố chăn làm ra càng đẹp càng bền, vẫn giữ nét truyền thống người Bahnar từ kiểu dáng trang phục đến hoa văn trang trí. Khách mua khắp nơi thích lắm, chị em làm không hết việc. Mấy năm trước Sở Công thương tỉnh xây một hợp tác xã dệt cho bà con các làng của xã Glar, cung cấp vật liệu, dụng cụ đầy đủ, tìm cả đầu ra cho sản phẩm nhưng chị em không ưng ra đó ngồi dệt, vì không lo được việc nhà và con cái, thế là lại ôm cửi ôm sợi về nhà tranh thủ dệt khi có thời gian trống. Chị Mlơnh nói có tháng chị thu được 15 triệu tiền hàng, cuộc sống cũng đỡ nhiều từ khoản tiền ấy. Chị cùng chị em cũng tham gia tích cực các cuộc lễ hội, thi văn hóa dân tộc địa phương khi tỉnh, khu vực Tây Nguyên tổ chức để vừa luyện tay nghề vừa quảng bá sản phẩm văn hóa và nghề truyền thống của dân tộc mình đến bạn bè khắp nơi. Chị bảo đi những chuyến ấy học hỏi được nhiều điều, giờ chị không chỉ dệt trang phục với hoa văn trang trí của dân tộc Bahnar mình mà có thể thiết kế, dệt và trang trí các mẫu trang phục và hoa văn của người Jrai, Ê đê, Xê đăng.
Hiện nay, chị em Bahnar ở Glar, Đak Đoa, Gia Lai vẫn đang giữ gìn, phát huy nghề dệt - một nghề phụ của gia đình, một phần để có trang phục mặc trong các dịp lễ hội cộng đồng, một phần để trao đổi mua bán tăng thu nhập. Giá một bộ trang phục dệt bằng sợi bông truyền thống giá khoảng 3 triệu đồng, trang phục dệt bằng len, sợi rẻ hơn cũng khoảng 1.500.000đ trở lên một bộ, khố nam và địu khoảng 2 triệu một chiếc, túi đeo từ 200 ngàn đến 500 ngàn. Những bà, mẹ, chị, em vẫn kiên trì truyền nghề cho con, cháu gái để chúng giữ nghề truyền thống của phụ nữ Bahnar và họ vẫn mong muốn các sản phẩm dệt của họ được bán đi khắp nơi cho du khách, họ nói rằng chỉ có làm như vậy sản phẩm dệt của người Bahnar mới được mọi người biết nhiều và yêu thích và chị em phụ nữ mới có thêm tiền cải thiện cuộc sống. Với nghề dệt của người Bahnar ở xã Glar, Đăk Đoa nói riêng, Gia Lai nói chung cùng các sản phẩm của chị em phụ nữ đang làm ra rất cần được các cấp ngành liên quan, quan tâm, định hướng và tạo môi trường, thị trường phát triển bền vững để những giá trị văn hóa tốt đẹp của nghề dệt truyền thống không mai một trong xã hội hiện đại.
 
Hoàng Thanh Hương
bieutuongdulich-(2).png




Copyright © 2012 Bản quyền thuộc về Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai
Phát triển bởi Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Gia Lai.
Chịu trách nhiệm: Phan Xuân Vũ - Giám đốc Sở, Trưởng Ban biên tập
Điện thoại:  0269.3824399  -  Fax:  0269.3715058
Email: vhttdlgialai@gmail.com (nhận tin bài)
hoặc svhttdl@gialai.gov.vn (nhận công văn)
Giấy phép số: 06/GP-TTĐT Ngày 01 tháng 7 năm 2016  của Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Gia Lai.