ĐỘC ĐÁO BỘ TRANG PHỤC NỮ H’MÔNG (CAO BẰNG) HIỆN ĐANG LƯU GIỮ TẠI BẢO TÀNG GIA LAI
06/02/2018
Cộng đồng người H’mông ở xã Ya Hội, huyện Đak Pơ thuộc nhóm H’mông Trắng có nguồn gốc từ Cao Bằng. Năm 1982, những người H’mông đầu tiên từ huyện Quảng Uyên, tỉnh Cao Bằng do ông Lý Văn Páo dẫn đầu đã đặt chân đến vùng đất Gia Lai này, lúc đó chỉ mới có 11 hộ và 115 nhân khẩu sinh sống tập trung tại xã Ya Hội, huyện Đak Pơ.
Định cư trên vùng đất mới, tuy cuộc sống còn nhiều khó khăn nhưng ý thức giữ gìn những nét văn hóa truyền thống dân tộc chưa bao giờ mất đi trong tâm trí mỗi người dân H’mông. Một trong những nét độc đáo ấy chính là trang phục.
 

Từ bao đời nay, người H’mông có truyền thống trồng lanh, dệt vải. Hầu hết trang phục: váy, áo, khăn đều lấy chất liệu chính từ vải lanh. Ngày nay chất liệu may trang phục đã phổ biến hơn nhiều. Vì vậy, việc tạo ra chúng cũng dễ dàng và ngày càng đẹp mắt hơn. Cũng giống như các dân tộc miền núi khác, nhìn bộ trang phục của người phụ nữ H’mông, đặt biệt là của các cô gái H’mông diện trong dịp tết ta mới thấy được nét đẹp trong từng đường kim mũi chỉ tới cách bố trí, sắp xếp hoa văn. Nó ẩn chứa trong đó độ tinh xảo, khéo tay của các cô gái H’mông. Ngày nay, với xã hội hiện đại, các loại trang phục hiện đại đã được đưa đến tất cả các bản, làng mà ai cũng có thể dễ dàng sắm được. Song thêu, thùa, may vá vẫn luôn là công việc mà bất cứ người phụ nữ H’mông nào cũng phải thành thạo. Cũng giống nhiều dân tộc khác, với người H’mông, việc thêu thùa may vá trang phục là một trong những tiêu chí để đánh giá chuẩn mực của người phụ nữ. Khi các chàng trai H’mông lựa chọn vợ, bộ trang phục càng đẹp, càng cầu kỳ chứng tỏ cô gái H’mông đó càng có đức tính chăm chỉ, đảm đang và sẽ là một nàng dâu, một người vợ, người mẹ tốt. Bởi thế, bất cứ cô gái H’mông nào khi lớn lên, bài học đầu tiên mà bà và mẹ truyền dạy là phải biết thêu thùa, may vá.
Năm 2017, Bảo tàng tỉnh Gia Lai tiến hành sưu tầm hiện vật dân tộc học của các dân tộc thiểu số phía Bắc hiện đang sinh sống trên địa bàn tỉnh, đã sưu tầm được bộ trang phục của bà Đào Thị Dinh, ở Làng Ghép, xã Ya Hội, huyện Đak Pơ. Đây là trang phục truyền thống của nhóm H’mông Trắng có nguồn gốc từ Cao Bằng. Bộ trang phục được bà mua nguyên liệu từ Cao Bằng và tự tay làm vào năm 1998. Mất gần 1 năm từ lúc bắt đầu làm, bà mới hoàn thành xong bộ trang phục.
 

 
Bộ trang phục có 10 hiện vật gồm: Áo, váy, yếm váy, 2 thắt lưng, 3 khăn đội đầu và 2 xà cạp (quấn chân).
1. Áo (Lub Ntsa): Áo bằng vải nhung, màu xanh lá, được may theo lối xẻ ngựcvà trang trí hoa văn một cách hài hòa, hợp lí. Cổ áo rộng 28cm, dài 40cm, dày và cứng cáp được khâu bằng nhiều lớp vải, xếp li màu trắng và xanh xen kẽ nhau, chồng lên nhau cứ 1 lớp vải trắng thì đến 1 lớp vải xanh. Cổ áo không để thẳng mà bẻ gập ra phía sau lưng như cổ áo hải quân. Vạt áo ở 2 tà áo rộng khoảng 8cm, dài 40cm được khâu ghép bằng nhiều lớp vải xanh trắng, xếp li chồng lên nhau giống cổ áo. Vạt áo được may liền từ cổ áo dọc thân áo phía trước tạo thành nét đẹp rất riêng tôn thêm vẻ đẹp xinh xắn của người phụ nữ.
Phụ nữ H’mông Trắng mặc áo không có cúc mà thường dùng những chiếc kim băng gài 2 tà áo vào với nhau. Do điều kiện sống ở vùng núi cao, khí hậu lạnh nên áo được may dày, và những ngày quá rét họ còn mặc lồng 2 đến 3 áo.
2. Váy (Daim Tiab):Váy được may bằng vải màu trắng đục. Váy có hình nón cụt dài 68cm, rộng 95cm , xếp thành hàng trăm nếp gấp, mỗi nếp gấp khoảng 0,5cm, khi xòe, váy rộng khoảng hơn 2m. Khi chưa mặc, những nếp gấp này được giữ bằng nhiều sợi chỉ ngang giúp váy gọn gàng hơn. Váy phụ nữ H’mông là loại váy hở, được chia 2 phần:
- Cạp váy: được may bằng vải màu trắng đục, không trang trí hoa văn. Cạp váy có tác dụng giữ các nếp gấp của váy cho vừa bụng và giữ chặt váy khi mặc.
- Thân váy: được may liền với cạp váy. Thân được trang trí hoa văn bằng các tua cườm khâu dính liền với váy.Những hạt cườm được xâu thành tua lấy màu xanh lá chuối làm màu chủ đạo nổi bật trên nền trắng đục của váy, ngoài ra, để tăng thêm độ sặc sỡ, người thợ khâu xen kẽ các hạt cườm màu đỏ, vàng, xanh da trời giữa các hạt xanh lá chuối với số lượng ít hơn. Các tua cườm này được khâu thẳng hàng theo chiều ngang của váy và song song cạp váy, cách cạp váy khoảng 13cm. Mỗi tua dài khoảng 10cm, 1 đầu tua được khâu vào thân váy, đầu còn lại thả tự do đung đưa xuôi theo váy. Cuối mỗi tua, khâu 1 bông hoa bằng nhựa lấp lánh, với chiều rộng khoảng 1,5cm.Tiếp đến, phía dưới chuỗi cườm này, các tua cườm khác được khâu chéo lên xuống tạo thành họa tiết hình thoi nối tiếp nhau theo chiều ngang váy. Cuối cùng, ở mép dưới, người ta tiếp tục khâu các tua cườm thẳng hàng giống chuỗi cườm đầu tiên nhưng thưa hơn.
3. Yếm váy (Daim sev): là tấm vải được may 2 lớp: lớp trong màu đen không trang trí hoa văn, lớp ngoài màu xanh lá chuối với nhiều hoa văn phong phú, phía trên được đính 2 dây nhỏ với chiều dài khoảng 90cm để buộc vào thắt lưng. Yềm váy hình chữ nhật với chiều dài 66cm và rộng 25cm. Khi mặc váy, phần hở hướng ra phía trước, vì vậy yềm váy có tác dụng che váy cho kín đáo. Khi ngồi, người phụ nữ thưởng để yềm váy vào giữa 2 đùi để ngồi thoải mái và kín đáo. Toàn bộ mặt ngoài yềm váy được trang trí kín hoa văn với màu xanh lá chuối là chủ đạo.
4. Thắt lưng (Pa Ncuam): Chiếc thắt lưng với nhiều hoa văn cầu kỳ, tinh xảo được đánh giá đẹp và giá trị nhất. Để làm thắt lưng, người phụ nữ H’mông không cần thước đo không cần kẻ vẽ mà chỉ bằng trí tưởng tượng phong phú của mình để thêu nên những hoa văn hình khối đẹp mắt đạt độ tinh xảo. Chiếc thắt lưng người phụ nữ H’mông là vật không thể thiếu trong bộ trang phục. Nó còn là vật đem ra làm tin như một lời hẹn ước của những đôi trai gái yêu nhau. Bộ trang phục có 2 thắt lưng. Khi dùng người ra quấn chồng lên nhau để lộ phần hoa văn, vì có tới 2 thắt lưng nên khi thắt, phần bụng không có eo mà thành 1 khối đồ sộ nhưng lại là nơi khoe được màu sắc nhiều nhất, nổi bật nhất trên nền vải trắng của chiếc váy và vải xanh của chiếc áo, tạo nên phong cách riêng của trang phục nữ nhóm H’mông Trắng.
5. Khăn đội đầu (Siv Seeb):Bộ trang phục có 3 khăn đội đầu. Mỗi chiếc dài 2,8m, rộng 3,5cm. Đây là dải khăn rằn, caro sọc trắng – xanh. Khăn được xếp lên đầu tựa như khăn đóng của người Việt. Với những người quanh năm gắn bó với nắng,  sương gió núi rừng thì chiếc khăn xếp không chỉ để làm đẹp mà còn để bảo vệ sức khỏe mỗi khi đi nương rẫy. Đối với những ngày tết. Chiếc khăn đội đầu của các cô gái H’mông được đội dày hơn, mới hơn tựa như chiếc vương miệng của núi rừng trao tặng.
6. Xà cạp (Nkawm Moob): Làm bằng vải lanh nhuộm màu đen, dài khoảng 8m, rộng khoảng 7cm. Một đầu xà cạp được đính thêm 1 dây vải để quấn giữ xà cạp. Xà cạp vừa để bảo vệ đôi chân, vừa trang điểm thêm cho người phụ nữ.
So với các dân tộc khác, nghệ thuật tạo hình hoa văn trên trang phục H’mông khá đơn giản, chủ yếu là hình tròn, hình vuông. Theo quan niệm của người H’mông hình tròn tượng trưng cho bầu trời và hình vuông là mặt đất. Ngoài ra người H’mông còn sử dụng hình thoi, hình hoa lá, xoáy trôn ốc. Từ những hình khối đơn giản ấy, những sợi chỉ xanh, vàng, đỏ được kết hợp với nhau tạo những sắc hoa văn mang hồn phách, mang hơi thở của cuộc sống đất trời kèm hương sắc của cỏ cây, hoa lá. Người phụ nữ H’mông đã gửi gắm vào đó mong muốn mưa thuận gió hòa, khát vọng về cuốc sống bình yên, hạnh phúc. Vì thế mà trong trang phục của người H’mông, màu xanh luôn giữ vai trò chủ đạo. Tất cả các họa tiết hoa văn đều trang trí khéo léo sao cho màu xanh được tôn lên nổi bật. Điều đó xuất phát từ quan niệm: người H’mông vốn lến lên cùng núi rừng, được núi rừng bảo vệ, chở che. Vì vậy cách để tạ ơn núi rừng mà tổ tiên nhắc nhở các thế hệ là biết ơn núi rừng, tôn trọng màu xanh.
Để có bộ trang phục đẹp, người phụ nữ H’mông phải mất khá nhiều thời gian, có khi phải mất cả năm trời và óc tưởng tượng phong phú với đôi bàn tay khéo léo. Bộ trang phục phụ nữ nhóm H’mông Trắng ngày nay hầu hết được làm bằng tay, được đánh giá cầy kỳ và đẹp nhất trong trang phục người H’mông hiện nay, đặt biệt là chiếc thắt lưng, vải áo, vạt áo. Để thêu được chiếc thắt lưng, vạt áo, người phụ nữ H’mông phải mất tới vài tháng, nó chứa đựng cả tâm tư, tình cảm và gủi gắm tâm tình trong từng đường kim mũi chỉ.
Mỗi khi tết đến xuân về, khi những cành đào đỏ thắm khoe sắc hương, thì cũng là lúc các cô gái H’mông lại sắm sửa những bộ trang phục đẹp nhất để chơi xuân. Bên họ là những chàng trai trổ tài bằng tiếng sáo, tiếng khèn vang vọng giữa núi rừng, gủi gắm tình yêu thương bằng tiếng gọi bạn tình mê đắm lòng người. Sắc màu của cô gái H’mông hòa lẫn sắc màu rừng núi tạo nên một bức tranh hoàn mĩ mang đậm sắc thái riêng của dân tộc H’mông Trắng Cao Bằng.
Bá Tính (Bảo tàng tỉnh)

bieutuongdulich-(2).png




Copyright © 2012 Bản quyền thuộc về Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Gia Lai
Phát triển bởi Trung tâm Công nghệ thông tin và Truyền thông Gia Lai.
Chịu trách nhiệm: Phan Xuân Vũ - Giám đốc Sở, Trưởng Ban biên tập
Điện thoại:  0269.3824399  -  Fax:  0269.3715058
Email: vhttdlgialai@gmail.com (nhận tin bài)
hoặc svhttdl@gialai.gov.vn (nhận công văn)
Giấy phép số: 06/GP-TTĐT Ngày 01 tháng 7 năm 2016  của Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Gia Lai.